Yr hyn y mae angen i chi ei wybod nawr mae’r Ddeddf ar waith.

hub logo w

Mae Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru), neu'r 'Ddeddf', yn darparu'r fframwaith cyfreithiol i wella llesiant oedolion a phlant sydd angen gofal a chymorth, a gofalwyr sydd angen cymorth, ac i drawsnewid gwasanaethau cymdeithasol yng Nghymru.

Mae'r holl wybodaeth ac adnoddau presennol ynglŷn â'r Ddeddf ar gael ar yr Hyb.

Bydd y Ddeddf yn trawsnewid y ffordd y darperir gwasanaethau cymdeithasol, gan hybu annibyniaeth pobl er mwyn rhoi llais a rheolaeth gryfach iddyn nhw. Mae'n anelu at fynd i'r afael â materion ynghylch newid demograffig a chodi disgwyliadau'r rheini sy'n derbyn gofal a chymorth. Bydd y Ddeddf yn rhoi mwy o ryddid i bobl benderfynu pa gymorth maent ei angen wrth hyrwyddo gwasanaethau cyson, o safon ar hyd a lled y wlad.

 

Y Ddeddf mewn 11 rhan

Ceir Cyflwyniad, rhan 2 sy'n edrych ar Swyddogaethau Cyffredinol, mae rhan 3 yn ymwneud ag asesu anghenion unigolion, mae rhan 4 yn ymwneud â Diwallu Anghenion, rhan 5 Codi Ffioedd ac Asesiadau Ariannol, rhan 6 Plant sy'n Derbyn Gofal a Phlant sy'n Cael eu Lletya, rhan 7 Diogelu, rhan 8 Swyddogaethau Gwasanaethau Cymdeithasol, rhan 9 Cydweithrediad a Phartneriaeth, rhan 10 Cwynion, Sylwadau a Gwasanaethau Eirioli a rhan 11 Amrywiol a Chyffredinol sy'n ymdrin â diwallu anghenion unigolion mewn carchar, llety cadw ieuenctid neu lety mechnïaeth ac yn egluro'r rheol "preswylfa arferol".

 

Rôl y trydydd sector

Cyfeirir at rôl y trydydd sector sawl gwaith yn rhan 2, adran 16 o'r Ddeddf sy'n dweud bod yn rhaid i awdurdodau lleol hyrwyddo gwasanaethau gofal a chymorth, gan gynnwys gwasanaethau i ofalwyr, a gwasanaethau ataliol a ddarperir gan fentrau cymdeithasol, mentrau cydweithredol, mudiadau sy'n cael eu harwain gan ddefnyddwyr a sefydliadau trydydd sector.

Mae adran 16(1) o Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn rhoi dyletswydd ar awdurdodau lleol i hyrwyddo mentrau cymdeithasol, mentrau cydweithredol, trefniadau cydweithredol a sefydliadau trydydd sector i ddarparu gofal a chymorth a gwasanaethau ataliol yn eu hardal. Mae adran 16(2) yn diffinio "menter gymdeithasol" a "sefydliad trydydd sector". Mae'r diffiniad o "fenter gymdeithasol" yn cynnwys gofyniad bod ei gweithgareddau yn rhai sy'n gyfan gwbl neu'n bennaf yn rhai y gallai person farnu'n rhesymol eu bod yn weithgareddau a gyflawnir er budd y gymdeithas.

 

Newid diwylliannol

Mae'r Ddeddf yn mynnu newid mewn diwylliant wrth weithio gydag unigolion i'w helpu i gyflawni eu hamcanion o ran llesiant. Yn gyntaf drwy ofyn "beth sy'n bwysig i chi?" ac yn ail drwy wneud yn fawr o'u rhwydweithiau cymorth eu hunain a manteisio ar adnoddau cymunedol a gwirfoddol, sy'n hanfodol er mwyn cyflawni amcanion y Ddeddf. Bydd cynllun gofal a chymorth yn dilyn dim ond os na ellir cyflawni canlyniadau llesiant penodol. Y nod yw symud y pwyslais i ffwrdd o ofal a chymorth hirdymor, ble bynnag y bo modd. Mae'r sector gwirfoddol yn allweddol i gefnogi'r newid hwn mewn diwylliant.

 

Egwyddorion sylfaenol

Wrth ddarparu unrhyw wasanaethau o'r fath, rhaid i bob darparwr weithredu'n unol ag egwyddorion sylfaenol y Ddeddf, sef:

  • Llais a rheolaeth - rhoi'r oedolyn neu'r plentyn unigol, a'u hanghenion, wrth wraidd eu gofal a'u cefnogaeth, a rhoi llais a rheolaeth iddyn nhw er mwyn cyrraedd y canlyniadau sy'n creu llesiant. Mae llawer o fudiadau trydydd sector eisoes yn gweithredu yn y modd hwn neu'n darparu eiriolaeth mewn ffurfiau amrywiol.
     
  • Atal ac ymyrryd yn gynnar - cynyddu gwasanaethau ataliol o fewn y gymuned er mwyn atal anghenion rhag tyfu. Gallai hyn gynnwys gwasanaethau y mae'r trydydd sector eisoes yn eu darparu neu y gallent eu darparu yn y dyfodol.
     
  • Cydgynhyrchu -  annog unigolion i gymryd mwy o ran mewn cynllunio a darparu gwasanaethau y mae arnyn nhw eu hangen eu hunain. Dyma ddewis ddull gweithredu nifer o fudiadau trydydd sector yn barod, a gall mwy o ddarparwyr ddysgu oddi wrth eu harbenigedd.
     
  • Amlasiantaeth - gwaith cryf ar y cyd rhwng yr holl asiantaethau a mudiadau.
     
  • Pobl - mae plant, oedolion a'u gofalwyr, eu teuluoedd a'u cymunedau yn asedau toreithiog ac maent wrth wraidd y fframwaith gwaith hwn. Rhaid cyfathrebu a siarad â phobl, a gwrando arnynt, er mwyn sicrhau llesiant a datgloi'r potensial am greadigrwydd a fydd yn gwneud defnydd gwell a mwy effeithiol o'r holl adnoddau sydd ar gael. Mae'r trydydd sector ar hyn o bryd yn gweld amrywiaeth eang o fudiadau sy'n gweithio mewn pob math o bartneriaethau.
     
  • Llesiant - cynorthwyo pobl i greu eu llesiant eu hunain a mesur llwyddiant gofal a chymorth. Tra mae gennym y Fframwaith Canlyniadau Cenedlaethol yng Nghymru, gellid hefyd crynhoi llesiant fel 'Mae'r hyn sy'n bwysig i chi yn bwysig i ni, hefyd'.

Mae llesiant hefyd yn cynnwys diogelu: atal cam-drin, niwed ac esgeuluso, a gwarchod pobl rhag y pethau hyn. Mae diogelu yn un o themâu cyffredinol y Ddeddf. Mae'r manylion i'w gweld yn rhan 7 ond dyma gyflwyniad byr:

 

Rhan 7 Diogelu

Mae'r Ddeddf yn atgyfnerthu trefniadau diogelu sydd eisoes yn bodoli ar gyfer plant drwy gyflwyno dyletswydd newydd i hysbysu'r awdurdod lleol am unrhyw "blentyn sy'n wynebu risg", gan osod y ddyletswydd hon ar "bartneriaid perthnasol" yr awdurdod lleol. Gellid ystyried plentyn yn "blentyn sy'n wynebu risg" pan fo arno anghenion am ofal a chymorth (p'un a yw'r rhain yn cael eu diwallu ai peidio) AC mae'n ymddangos ei fod yn wynebu risg o gael ei niweidio, ei gam-drin neu ei esgeuluso. Mae partner perthnasol yn golygu asiantaeth statudol sy'n bartner i'r awdurdod lleol, awdurdod lleol arall neu fwrdd iechyd, ond gellid hefyd drosglwyddo'r ddyletswydd i ddarparwyr gwasanaeth sydd wedi'u comisiynu neu eu hariannu.

Diffinnir "oedolyn sy'n wynebu risg". Rhaid i'r awdurdod lleol ymchwilio pan fydd yn credu bod oedolyn ac arno anghenion am ofal a chymorth yn wynebu risg o gael ei gam-drin neu ei esgeuluso. Cyflwynir gorchmynion amddiffyn a chynorthwyo oedolion i awdurdodi mynediad i fangre (drwy gamau gan yr heddlu os oes angen) er mwyn galluogi swyddog awdurdodedig i asesu a yw oedolyn yn wynebu risg o gael ei gam-drin neu ei esgeuluso ac, os felly, pa gamau, os o gwbl, y dylid eu cymryd. Rhoddir dyletswydd ar bartneriaid statudol i hysbysu'r awdurdod lleol priodol pan fyddant yn credu y gallai pobl (oedolyn neu blentyn) fod yn wynebu risg o gael eu cam-drin neu eu hesgeuluso.

Mae rheoliad 6 yn ei gwneud yn ofynnol i'r 6 Bwrdd Diogelu rhanbarthol roi i blant neu oedolion y mae swyddogaethau'r Bwrdd yn effeithio arnynt, neu y gallent effeithio arnynt, y cyfle i gymryd rhan yng ngwaith y Bwrdd. Mae'n bosib y bydd yna rôl yma ar gyfer mudiadau gwirfoddol neu gymunedol lleol i gefnogi hyn.

Ymysg swyddogaethau'r byrddau diogelu y mae adolygu anghenion hyfforddiant personau sy'n gweithio i gyflawni amcanion y Bwrdd, a hyrwyddo darparu hyfforddiant addas iddyn nhw; a threfnu a hwyluso rhaglen flynyddol o fforymau proffesiynol amlasiantaeth. Dylai'r ddau gyfle hyn ymestyn i gynnwys y trydydd sector.

 

Eirioli

Rhaid i unigolyn deimlo ei fod yn bartner cyfartal yn ei berthynas â gweithwyr proffesiynol. Mae rhwydd hynt i unrhyw unigolyn wahodd rhywun o'i ddewis i'w gefnogi i gyfranogi'n llawn a mynegi ei farn, ei ddymuniadau a'i deimladau. Gall y cymorth hwn gael ei ddarparu gan gyfeillion, teulu neu rwydwaith cymorth ehangach rhywun. Bydd gan rai unigolion hawl i wasanaeth eirioli ffurfiol, proffesiynol.

 

Gwybodaeth, Cyngor a Chynhorthwy

Rhaid i'r gwasanaeth gwybodaeth, cyngor a chynhorthwy gynnwys, o leiaf, gyhoeddi gwybodaeth a chyngor am y materion a ganlyn

  • sut mae'r system gofal a chymorth yn gweithredu yn yr ardal awdurdod lleol
  • y mathau o ofal a chymorth sydd ar gael
  • sut i gael mynediad at y gofal a'r cymorth sydd ar gael
  • sut i godi pryderon ynglŷn â llesiant person y mae'n ymddangos bod ganddo anghenion gofal a chymorth.

Rhaid i'r gwasanaeth hwn fod yn hygyrch i bawb.

 

Gwasanaethau gwybodaeth

Gwefan i chwilio am wasanaethau cymunedol yw Dewis lle gall unrhyw un ddarganfod am y gwasanaethau yn ei ardal leol. Eisoes, mae gwybodaeth arni ynglŷn â'r Gogledd ac yn fuan bydd yn cynnwys Cymru gyfan. Dylai pob gwasanaeth cymunedol yn y trydydd sector sicrhau eu bod ar y wefan hon.

Gwefan debyg i gael gwybodaeth am wasanaethau cymunedol yw Infoengine, a fydd yn fuan yn rhannu dolen â Dewis i sicrhau bod defnyddwyr y ddwy wefan yn cael y wybodaeth gywir. Cysylltwch â'ch Cyngor Gwirfoddol Sirol lleol i gael gwybod mwy am Infoengine.

Mae mudiadau trydydd sector yn ffynonellau data gwerthfawr a all helpu awdurdodau lleol i siapio'r ffordd maent yn gweithredu'n lleol. Yn aml, mae eu staff a'u gwirfoddolwyr mewn sefyllfa i hyrwyddo i'w cysylltiadau werth cofrestri lleol. Rhaid i awdurdodau lleol lunio cofrestri o bobl, gan gynnwys plant, sydd ag anableddau a nam ar eu synhwyrau a'r dull cyfathrebu sydd orau ganddynt, er mwyn sicrhau darpariaeth i gyflawni eu hamcanion llesiant a'u gofynion cyfathrebu.

Bydd yn rhaid i bob awdurdod lleol hefyd gynhyrchu asesiad o'r boblogaeth. Gall mudiadau'r sector gwirfoddol wneud cyfraniad pwysig a fydd yn helpu i ganfod anghenion poblogaethau lleol. Yn aml, mae gan y trydydd sector lawer iawn o ddealltwriaeth a gwybodaeth ynglŷn ag anghenion sydd heb eu diwallu, ond anaml y defnyddir hyn mor eang ag y gellid.